Biblioteki naukowe i infrastruktura wiedzy w epoce sztucznej inteligencji

Strona projektu badawczego pt. „Modele zarządzania zasobami cyfrowymi w bibliotekach naukowych: architektura repozytoriów, digitalizacja, rejestracja dorobku naukowego oraz potencjał wykorzystania modeli językowych (LLM) w eksploracji zasobów”, realizowanego w 2026 r. przez pracowników Instytutu Nauk o Informacji Uniwersytetu Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie we współpracy z Biblioteką Jagiellońską oraz partnerami zagranicznymi.

Biblioteki naukowe i infrastruktura wiedzy w epoce sztucznej inteligencji

O PROJEKCIE

Projekt dotyczy wpływu sztucznej inteligencji na infrastrukturę informacyjną bibliotek naukowych. Obejmuje zarządzanie zasobami cyfrowymi, repozytoria i biblioteki cyfrowe, digitalizację, systemy CRIS, standardy metadanych oraz trwałość i dostępność zasobów.

Szczególne miejsce zajmuje ocena zastosowań dużych modeli językowych (LLM) w wyszukiwaniu semantycznym, eksploracji pełnych tekstów, analizie i kontroli jakości metadanych oraz obsłudze zapytań w języku naturalnym.

Infrastruktura wiedzy jest analizowana z perspektywy użytkowników, twórców opisów i danych oraz kuratorów odpowiedzialnych za ich jakość i trwałe zachowanie. Głównym krajowym ośrodkiem projektu jest Biblioteka Jagiellońska, a jego część międzynarodową zrealizowano na University of Amsterdam oraz w wybranych instytucjach amsterdamskich.

FINANSOWANIE

Komponent amsterdamski sfinansowano ze środków UKEN w ramach programu IDUB-03 „Excellent Mobility” oraz Puli Prorektora ds. Nauki UKEN. Staż w Bibliotece Jagiellońskiej jest realizowany bez obciążania Biblioteki kosztami.

CELE I OBSZARY BADAWCZE

  1. Rozpoznanie architektury repozytoriów instytucjonalnych, bibliotek cyfrowych i systemów przechowywania zasobów.
  2. Analiza procesów digitalizacji oraz standardów opracowywania, opisywania i publikowania materiałów cyfrowych.
  3. Analiza systemów CRIS i ich integracji z repozytoriami oraz zewnętrznymi źródłami informacji naukowej, w szczególności ORCID, OpenAlex i OpenAIRE.
  4. Ocena mechanizmów zapewniających trwałość, bezpieczeństwo i ciągłość dostępu do zasobów cyfrowych.
  5. Diagnoza możliwości wykorzystania LLM w wyszukiwaniu semantycznym, analizie metadanych, eksploracji pełnych tekstów i kontroli jakości danych.
  6. Rozpoznanie uwarunkowań organizacyjnych, prawnych i etycznych odpowiedzialnego wykorzystywania sztucznej inteligencji w bibliotekach naukowych.
  7. Opracowanie i przeprowadzenie eksperymentu aplikacyjnego na materiale Repozytorium Uniwersytetu Jagiellońskiego i systemu CRIS Uniwersytetu Jagiellońskiego.

ORGANIZACJA I ETAPY PROJEKTU

Projekt obejmuje cztery wzajemnie powiązane etapy:

  1. Staż naukowy w Bibliotece Jagiellońskiej, realizowany od 14 kwietnia do 15 listopada 2026 r., z przerwą w lipcu i sierpniu. Opiekę merytoryczną nad stażem sprawuje dr Leszek Szafrański. Staż jest realizowany w trybie wizytowym, bez obciążania Biblioteki Jagiellońskiej kosztami.
  2. Międzynarodowy komponent badawczy w Amsterdamie, zrealizowany w dniach 29 czerwca–12 lipca 2026 r. Obejmował pobyt na University of Amsterdam, udział w Digital Methods Summer School 2026, wizyty studyjne, konsultacje ze specjalistami oraz gromadzenie materiału porównawczego.
  3. Eksperyment aplikacyjny z wykorzystaniem LLM, planowany na drugi etap stażu w Bibliotece Jagiellońskiej.
  4. Synteza wyników, przygotowanie raportu badawczego oraz wspólnej publikacji naukowej.

GŁÓWNI WYKONAWCY

Główny wykonawca 1

Dr hab. Władysław Marek Kolasa, prof. UKEN – pracownik Instytutu Nauk o Informacji Uniwersytetu Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie. Jego wkład obejmuje koordynację projektu, analizę infrastruktury informacji naukowej, repozytoriów instytucjonalnych i systemów CRIS, badanie zastosowań LLM oraz przygotowanie eksperymentu aplikacyjnego. Zrealizował komponent badawczy na University of Amsterdam w dniach 29 czerwca–12 lipca 2026 r. jako Affiliated Researcher w Amsterdam School for Cultural Analysis (ASCA).

Główny wykonawca 2

Dr hab. Michał Rogoż, prof. UKEN – pracownik Instytutu Nauk o Informacji Uniwersytetu Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie. Jego wkład obejmuje perspektywę użytkownika infrastruktury wiedzy, analizę treści, procesów wyszukiwania, udostępniania i wykorzystywania kolekcji oraz ocenę ich funkcjonalności informacyjnej. W dniach 5–9 lipca 2026 r. uczestniczył w wizytach studyjnych i konsultacjach eksperckich w Amsterdamie.

Opiekun merytoryczny stażu w Bibliotece Jagiellońskiej

Dr Leszek Szafrański – Biblioteka Jagiellońska.

KOMPONENT AMSTERDAMSKI

W dniach 29 czerwca–12 lipca 2026 r. Władysław Marek Kolasa realizował komponent stażu na University of Amsterdam jako Affiliated Researcher w Amsterdam School for Cultural Analysis (ASCA), z prof. Richardem Rogersem jako hostem. Pobyt obejmował udział w Digital Methods Summer School 2026 oraz badania nad repozytoriami, systemami CRIS i infrastrukturą danych naukowych.

Michał Rogoż uczestniczył w wizytach studyjnych i konsultacjach w Amsterdamie od 5 do 9 lipca 2026 r., koncentrując się na perspektywie użytkownika i udostępnianiu kolekcji. Digital Methods Summer School stanowiła metodologiczną część pobytu Kolasy; projekt wykonany podczas szkoły letniej opisano na osobnej stronie „Media i dziennikarstwo w epoce sztucznej inteligencji”.

KONSULTACJE I WSPÓŁPRACA

Przygotowanie i realizację projektu wspierały konsultacje z dr. Leszkiem Szafrańskim w Bibliotece Jagiellońskiej, przeprowadzone 16 marca, 7 maja i 16 czerwca 2026 r. Dotyczyły one założeń projektu, organizacji stażu, stanu prowadzonych badań oraz przygotowania jego komponentu amsterdamskiego.

7 lipca 2026 r. przeprowadzono konsultację z prof. Paulem Grothem z Data Science Centre / Intelligent Data Engineering Lab, University of Amsterdam. Rozmowa dotyczyła grafów wiedzy, wykorzystania LLM w inżynierii danych, architektur RAG oraz wiarygodności i cytowalności odpowiedzi generowanych przez sztuczną inteligencję.

9 lipca 2026 r. przeprowadzono konsultację z Manuelem Llano i Hanneke w Amsterdam University Library. Omówiono system CRIS oparty na rozwiązaniu Elsevier Pure, przepływy i walidację metadanych, integrację z SAP i ORCID oraz wykorzystanie danych OpenAlex.

Nawiązano również kontakty robocze z przedstawicielami International Institute of Social History, Allard Pierson, Bibliotheek UvA, Openbare Bibliotheek Amsterdam, UvA AI Chat/ICTS oraz innych jednostek zajmujących się repozytoriami, systemami CRIS, metadanymi, kolekcjami cyfrowymi, grafami wiedzy i usługami wykorzystującymi AI.

Po zakończeniu pobytu kontynuowano korespondencję ze specjalistami i przedstawicielami instytucji amsterdamskich. Pozyskano uzupełniające informacje oraz materiały dotyczące repozytoriów, zarządzania metadanymi, kuratorowania zasobów cyfrowych i rozwoju usług bibliotecznych wspomaganych przez sztuczną inteligencję.

DOTYCHCZASOWE USTALENIA

Ważnym rezultatem komponentu amsterdamskiego było rozpoznanie SURF Open Research Information – otwartej infrastruktury integrującej dane m.in. z OpenAlex, OpenAIRE, holenderskich repozytoriów i systemów CRIS oraz OpenAPC. Jej rozwiązania agentowe pozwalają zadawać pytania o dane naukowe w języku naturalnym z wykorzystaniem LLM i Model Context Protocol. 27 lipca 2026 r. rozpoczęto analizę i testy systemu jako wzorca dla eksperymentu planowanego w Bibliotece Jagiellońskiej.

Na podstawie zebranego materiału wyodrębniono pięć głównych obszarów zastosowania LLM w infrastrukturze informacyjnej nauki:

  1. Wyszukiwanie w języku naturalnym w repozytoriach i systemach CRIS.
  2. Kontrola i wzbogacanie metadanych.
  3. Wspomaganie opisu materiałów archiwalnych i bibliotecznych.
  4. Udostępnianie metadanych CRIS jako otwartych danych powiązanych.
  5. Budowanie wewnętrznych narzędzi AI i zasad ich odpowiedzialnego stosowania.

Za podstawowe warunki „LLM-readiness” uznano trwałe identyfikatory, standardowe formaty i słowniki, interfejsy API, dane powiązane, odpowiednie kadry oraz politykę odpowiedzialnego wykorzystywania AI.

PLANOWANE REZULTATY

  • charakterystyka modeli zarządzania zasobami cyfrowymi w bibliotekach naukowych;
  • identyfikacja dobrych praktyk organizacyjnych i technologicznych;
  • ocena możliwości zastosowania LLM w repozytoriach instytucjonalnych i systemach CRIS;
  • eksperyment aplikacyjny na materiale Repozytorium Uniwersytetu Jagiellońskiego i systemu CRIS Uniwersytetu Jagiellońskiego;
  • porównanie wybranych rozwiązań polskich i holenderskich;
  • raport badawczy;
  • wspólny artykuł naukowy Władysława Marka Kolasy i Michała Rogoża.

Eksperyment aplikacyjny, raport oraz artykuł są rezultatami planowanymi i na dzień aktualizacji strony nie zostały jeszcze ukończone.

KOMUNIKATY

  • 2026-03-16 – Przeprowadzono konsultację przygotowawczą z dr. Leszkiem Szafrańskim w Bibliotece Jagiellońskiej dotyczącą założeń, zakresu i organizacji planowanego stażu naukowego.
  • 2026-03-26 – Uzyskano zgodę na realizację wspólnego stażu naukowego Władysława Marka Kolasy i Michała Rogoża w Bibliotece Jagiellońskiej pod opieką merytoryczną dr. Leszka Szafrańskiego.
  • 2026-04-02 – Władysław Marek Kolasa został przyjęty do Digital Methods Summer School 2026 na University of Amsterdam.
  • 2026-04-13 – Prof. Richard Rogers wystawił formalne potwierdzenie przyjęcia Władysława Marka Kolasy do Digital Methods Summer School 2026, odbywającej się w dniach 29 czerwca–3 lipca 2026 r.
  • 2026-04-14 – Rozpoczęto staż naukowy w Bibliotece Jagiellońskiej.
  • 2026-04-30 – Zakończono pierwszy etap przeglądu literatury dotyczącej zarządzania zasobami cyfrowymi, repozytoriów, systemów CRIS, digitalizacji, kuratorowania danych oraz zastosowań AI i LLM w bibliotekach naukowych.
  • 2026-05-07 – Przeprowadzono konsultację roboczą z dr. Leszkiem Szafrańskim w ramach pierwszego etapu stażu w Bibliotece Jagiellońskiej.
  • 2026-05-26 – Władysław Marek Kolasa został przyjęty jako Affiliated Researcher w Amsterdam School for Cultural Analysis (ASCA), University of Amsterdam, na okres 29 czerwca–12 lipca 2026 r.; hostem afiliacji został prof. Richard Rogers.
  • 2026-06-16 – Przeprowadzono konsultację z dr. Leszkiem Szafrańskim dotyczącą dotychczasowego przebiegu stażu oraz przygotowania jego komponentu amsterdamskiego.
  • 2026-06-29 do 2026-07-12 – Władysław Marek Kolasa zrealizował pobyt badawczy na University of Amsterdam jako Affiliated Researcher w Amsterdam School for Cultural Analysis. Pobyt stanowił międzynarodowy komponent stażu realizowanego w Bibliotece Jagiellońskiej.
  • 2026-06-29 do 2026-07-03 – Władysław Marek Kolasa uczestniczył w Digital Methods Summer School 2026 na University of Amsterdam. Szkoła letnia stanowiła metodologiczną część jego pobytu badawczego; szczegółowy projekt wykonany podczas sprintu jest opisany na osobnej stronie projektu „Media i dziennikarstwo w epoce sztucznej inteligencji” – https://szkola-doktorska.uken.krakow.pl/social-media-research-puk-main/
  • 2026-07-03 – Skierowano trzynaście zapytań do specjalistów i jednostek University of Amsterdam oraz amsterdamskich bibliotek i instytucji dziedzictwa cyfrowego.
  • 2026-07-05 do 2026-07-09 – Michał Rogoż uczestniczył w wizytach studyjnych i konsultacjach eksperckich stanowiących amsterdamski komponent wspólnego stażu w Bibliotece Jagiellońskiej.
  • 2026-07-07 – Przeprowadzono konsultację z prof. Paulem Grothem z Data Science Centre / Intelligent Data Engineering Lab, University of Amsterdam, dotyczącą grafów wiedzy, wykorzystania LLM w inżynierii danych, architektur RAG oraz wiarygodności i cytowalności odpowiedzi generowanych przez AI.
  • 2026-07-09 – Przeprowadzono konsultację z Manuelem Llano i Hanneke w Amsterdam University Library dotyczącą systemu CRIS opartego na Elsevier Pure, przepływów i walidacji metadanych, integracji z SAP i ORCID oraz wykorzystania OpenAlex.
  • 2026-07-13 do 2026-07-30 – Kontynuowano korespondencję z przedstawicielami instytucji amsterdamskich, pozyskując materiały dotyczące repozytoriów, systemów CRIS, kuratorowania zasobów cyfrowych, grafów wiedzy i zastosowań AI w usługach bibliotecznych.
  • 2026-07-26 – Przeprowadzono rundę korespondencji uzupełniającej z przedstawicielami Data Science Centre, Amsterdam University Library, International Institute of Social History, Information Retrieval Lab, UvA AI Chat, Openbare Bibliotheek Amsterdam i innych jednostek.
  • 2026-07-27 – Prof. Paul Groth przekazał informacje i dostęp do materiałów SURF Open Research Information oraz narzędzi agentowych. Rozpoczęto analizę i testowanie rozwiązania jako wzorca eksperymentu planowanego w Bibliotece Jagiellońskiej.
  • 2026-07-30 – Otrzymano pełne odpowiedzi i dokumentację od Roberta Gillesse’a z International Institute of Social History; zakończono także główny etap korespondencji z prof. Paulem Grothem.
  • 2026-08-05 – Nawiązano kontakt z zespołem UvA AI Chat/ICTS; pytania badawcze przekazano specjalistom odpowiedzialnym za rozwój i funkcjonowanie platformy.
  • 2026-08-07 – Opublikowano raport ze sprintu badawczego: AI Dreams of Russian Propaganda, Serge Poliakoff, Julia Kling, Władysław M. Kolasa, Milena Gajewska, Weronika Gorajczyk, Piotr Bukański, Julia Puchkov i Silvio Fernando // Digital Methods Summer School and Data Sprint 2026, Uniwersytet Amsterdamski – https://www.digitalmethods.net/Dmi/SummerSchool2026AIDreamsofRussianPropaganda
  • 2026-09-01 do 2026-11-15 – Planowany drugi etap stażu w Bibliotece Jagiellońskiej, obejmujący eksperyment aplikacyjny z wykorzystaniem LLM, syntezę wyników oraz przygotowanie raportu i publikacji naukowej.

Aktualizacja: 2026-08-09

 

Przewijanie do góry
Skip to content